Zafer Gençaydın’ın retrospektif sergisi 1 Mart’a kadar ziyaret edilebilir: Rengin hafızasında özgür bir akıl

Açılış kalabalığı gelmeden bir standa girmek, kentin gürültüsünden evvel bir fikre girmek üzeredir. Kapıdan içeri adım atarsınız lakin evvel ses değil, ışık karşılar sizi. Çankaya Belediyesi Doğan Taşdelen Çağdaş Sanatlar Merkezi’nde de o denli oldu. Şimdi kimsecikler yokken, duvarlar kendi kendine konuşuyordu. Renkler yerlerine yerleşmişti, boşluklar bir cümleyi tutuyor, lekeler o cümlenin altını çiziyordu. Daha birinci bakışta anlaşılıyor: Burada “soyut” bir dekor değil, bir tutum; bir aklın, bir hayatın, bir direnç biçiminin lisanı.

KENDİNİ YOKLAYAN AKIL

İşte “Özgür Aklın Soyut İsyanı: Zafer Gençaydın” tam da bu atmosferin içinden yükseliyor. Çankaya Belediyesi’nin mesken sahipliğinde hazırlanan, proje yöneticisi, küratör Fahri Özdemir imzasını taşıyan bu kapsamlı retrospektif stant, 20 Ocak’ta Çankaya Belediyesi Doğan Taşdelen Çağdaş Sanatlar Merkezi’nde açıldı ve 1 Mart’a kadar izlenebilecek. Bu tarih aralığını bir takvim bilgisi olarak değil, standın talep ettiği “zaman” olarak düşünmek gerekiyor. Zira Gençaydın’ın fotoğrafları, süratle tüketilmeyi, çabuk karar verilmeyi sevmiyor, izleyiciden bakışını yavaşlatmasını, durmasını, geri dönmesini istiyor.

Gençaydın’ı öğrencilerinden, sanatçı dostlarından dinlediğinizde birinci öne çıkan özellik birçok vakit “öğretmenliği” olur. Lakin bu, yalnız sınıfta kalan bir öğretmenlik değil, bir duruş, bir karakter biçimi. Bilimi önemseyen, bağımsızlığı bir prensip üzere taşıyan, özgürlüğü yalnız bir kelam değil, bir hayat pratiği olarak yaşayan bir aydın. Kanılarını her ortamda açıkça lisana getiren, tenkitten geri durmayan, rahatını değil, hakikati seçen bir hal. Bu ülkenin kolay vazgeçtiği kıymetlere kolay teslim olmayan o, Cumhuriyet entelektüeli… Gençaydın’ı “akıl” sözüyle anınca onun aklının soğuk bir hesap makinesi üzere değil, sorumluluk alan, itiraz eden, kendini daima yoklayan bir akıl olduğunu da söylemek gerekir.

Sergi yerinde dolaşırken fotoğrafların bir “görsel düzen” olmanın ötesine geçtiğini çabucak fark ediyorsunuz. Gençaydın’ın sanatında figüratif dışavurumcu bir damardan beslenip vakitle minimal soyut dışavurumcu denebilecek bir çizgiye varan özgün bir fotoğraf lisanı kurulmuş. Bu lisan, kolay bir soyutlama değil, süsleyen, güzel görünen, duvarı tamamlayan bir estetik hiç değil. Renk kimi vakit apansız yükseliyor, kimi vakit geri çekilip boşluğa alan açıyor. Bir leke bir anda kompozisyonun merkezine oturuyor, sonra güya “fazla” bulunduğu için yavaşça geri alınıyor. Fotoğraflar, tek bir manayla kapanmıyor, izleyicinin zihninde açık bırakılan bir kapı üzere çalışıyor.

İNATÇI VE GERÇEK LİSAN

Gençaydın’ı yalnız tuvalin hudutlarıyla düşünmek eksik kalır. Sanat problemlerini araştırmayı unsur edinmiş, geniş donanımıyla yalnızca fotoğraf yapan değil, resme dair konuşan, tartışan, itiraz eden bir aydın tipidir. Bu stantta öğretmen yanı da belirginleşiyor. Teknik aktarmakla yetinmez, bir görme biçimi önerir, bakışa disiplin kazandırır. Stant, bu bütünlüğü güçlü biçimde hissettiriyor. Gençaydın’ın işlerini yalnız “resim” olarak değil, bir dünya görüşünün yüzeyi olarak da okumaya çağırıyor. Bu retrospektifin en değerli taraflarından biri de Ankara’nın kültür hafızasına bir not düşmesi. Çankaya Belediyesi’nin bu kapsamlı standı, yalnız bir sergileme değil, Ankara’nın yetiştirdiği bir Cumhuriyet aydınına, çağdaş Türk fotoğrafının güçlü bir temsilcisine dönük bir hatırlama daveti. Bugün burada bu işleri görmek, çağdaş Türk fotoğrafında bir damar üzerinde yürümek demek. Aklın özgürlükle sınandığı, rengin yalnız estetik bir seçim değil, düşünsel bir dürtü haline geldiği o damar.

Açılıştan evvel galerinin boşluğunda yürürken şunu düşündüm: Birtakım stantlar “güzel”dir, birtakım stantlar ise insanın içindeki alanı genişletir. Bu stant, ikinci kümeye giriyor. Zira burada soyut, soğuk bir biçim oyunu değil; özgür aklın ısrarlı, inatçı ve gerçek bir lisanı. İzleyiciyi rahatlatmak için değil, uyandırmak için var. Ve her fotoğraf, birebir soruyu yine kuruyor: “Bakıyor musun, hakikaten bakıyor musun?”

‘DÜŞÜNMENİN OKULU’

Gençaydın’ın fotoğrafında soyutlama, “gerçekliği silmek” değil, gerçeği tekrar kurmanın bir yolu. Sanatkarın metinlerinde de barizleşen bu yaklaşım, resmi bir keşif alanına dönüştürüyor. Gençaydın, fotoğraf yapmayı; kuşatıldığımız objeler kozmosunu tanıma, münasebetleri kavrama, varlığın gizine yaklaşma isteğiyle açıklıyor. Sanatı yalnız hislere hitap eden bir alan değil, bilginin, düşünmenin, sezginin birlikte ilerlediği bir yol olarak görüyor. “Sanat düşünmenin okuludur” derken kastettiği de bu, aklın tek başına yetmediği yerde, aklın his ve sezgiyle birlikte çalıştığı bir alan.

Bu nedenle Gençaydın’ın fotoğrafları, bilinçaltımızın karanlıkta kalmış, tortulaşmış yerlerine dokunmaktan çekinmiyor. Yaraya yaklaşan, kabuğu kaldıran, altını göstermeyi göze alan bir fotoğraf lisanı var onda. Bu “yakınlık” bir merakla değil, bir sorumlulukla kuruluyor. Zira sanatçı, gerçek dediğimiz şeyin birçok vakit pürüzsüz yüzeylerde değil, çatlaklarda, kırılmalarda, iç tansiyonlarda belirdiğini biliyor. Fotoğraf, bu manada yalnız bir manzara üretimi değil, bir yüzleşme biçimi, bir düşünme biçimi.