Mahfi Eğilmez’den kritik Türk ekonomisi analizi: ‘Yüksek enflasyon nedeniyle…’
İktisatçı Mahfi Eğilmez, iktisatta sıkça yanlış kullanılan arz ve talep kavramlarından hareketle Türk ekonomisindeki üretim, iç talep ve büyüme istikrarını kıymetlendirdi. Eğilmez, üretimdeki artışa rağmen iç talebin zayıf kalmasının orta vadede iktisat üzerinde baskı yaratabileceğini vurguladı.
Eğilmez, “Arz artarken talep değişmezse ne olur?” başlıklı yazısında, ekonomik göstergelerin gerçek okunabilmesi için temel kavramların net biçimde anlaşılması gerektiğini belirtti.
“Ekonomide arz, belli bir devirde piyasaya satılmak üzere sunulan mal ve hizmet ölçüsünü tabir eder” diyen Eğilmez, her üretimin arz manasına gelmediğine dikkat çekti. Eğilmez, “Kendi gereksinimi için bahçesinde limon yetiştiren birinin yaptığı şey üretimdir fakat satışa sunulmadığı sürece arz sayılmaz” tabirini kullandı. Emsal formda meskende aile için yapılan yemeğin de bir hizmet üretimi olduğunu lakin piyasa için üretilmediği sürece ekonomik manada arz kapsamında değerlendirilemeyeceğini vurguladı.
Talep kavramının da birçok vakit yanlış anlaşıldığını belirten Eğilmez, “Talep, satın alma gücüyle desteklenen istektir” değerlendirmesini yaptı. Eğilmez’e nazaran bir eseri istemek ile o eseri satın alabilecek gelir gücüne sahip olmak tıpkı manaya gelmiyor. “Ekonomik manada talep, fakat ardında ödeme gücü varsa talep niteliği kazanır” tabirini kullandı.
ARZ VE TALEP HANGİ GÖSTERGELERLE İZLENİYOR?
Türkiye’de arz ve talebin seyrinin üç temel göstergeyle izlendiğini belirten Eğilmez, bunları Sanayi Üretim Endeksi, Hizmet Üretim Endeksi ve Ticaret Satış Hacmi Endeksi olarak sıraladı. Eğilmez, “Sanayi ve hizmet üretimi birlikte iktisadın arz tarafının büyük kısmını temsil ediyor” derken, ticaret satış hacminin yüklü olarak hanehalkı iç talebinin gidişatını yansıttığını tabir etti.
İÇ TALEPTEKİ ZAYIFLIK DİKKAT ÇEKİYOR
Eğilmez’e nazaran sanayi ve hizmet üretimi dönemsel dalgalanmalara karşın genel olarak artış eğilimini koruyor. Buna karşılık iç talep için tıpkı tablo geçerli değil. Eğilmez, “Ticaret satış hacmi uzun müddettir bariz bir artış göstermiyor, daha çok yerinde sayan bir görünüm var” değerlendirmesinde bulundu. Bu göstergenin kamu harcamalarından çok hanehalkı talebini yansıttığını da bilhassa vurguladı.
İç talebin neden zayıf kaldığını anlamak için kartlı ödeme datalarına dikkat çeken Eğilmez, “Son iki yılın dataları, kartlı harcamalarda bariz bir ivme kaybına işaret ediyor” sözünü kullandı.
BORÇLANMA HUDUDU TALEBİ BASKILIYOR
Yüksek enflasyon ortamında hanehalklarının bir müddet tüketimi borçlanarak sürdürdüğünü belirten Eğilmez, bu sürecin artık bilakis döndüğünü söz etti. Eğilmez, “Kredi kartı limitlerinin zorlanması ve borçlanma imkânlarının daralması, artık talebi aşağı çeken bir faktör hâline gelmiş görünüyor” dedi.
Eğilmez’e nazaran arz artarken iç talep artmıyorsa, üretilen malların ya stoklara gitmesi ya da ihracata yönelmesi beklenir. Lakin ihracat datalarının bu dengeyi sağlamadığını vurgulayan Eğilmez, “İhracat bedelleri artsa bile ihraç edilen mal ölçüsünde manalı bir artış yok” değerlendirmesini yaptı. Bu durumun, üretim artışının ihracat yoluyla gereğince karşılanamadığını gösterdiğini söz etti.
Bu tabloda stok artışının öne çıktığını belirten Eğilmez, “Stokların artması çoklukla bir sonraki etapta üretimde yavaşlama manasına gelir” dedi. Eğilmez, bu yavaşlamanın gecikmeli olarak büyüme ve istihdam üzerinde baskı yaratacağını vurguladı.
ENFLASYON VE BÜYÜME ORTASINDA SIKINTI AŞAMA
Eğilmez, zayıf talebin enflasyonla gayret açısından kısa vadede olumlu görülebileceğini belirterek, “Zayıf talep, fiyat artışlarını sınırlayıcı bir tesir yaratır” tabirini kullandı. Fakat bu durumun iktisadın genel canlılığı açısından sürdürülebilir olmadığına dikkat çekti.
Önümüzdeki periyoda ait değerlendirmesinde Eğilmez, “Yüksek enflasyon ve sonlu borçlanma imkânları nedeniyle iç talepte güçlü bir toparlanma ihtimali zayıf görünüyor” dedi. Hizmetler dalı dışında besbelli bir canlanma beklemenin sıkıntı olduğunu belirten Eğilmez, iç talep ve ihracatın birlikte zayıf kalması halinde üretimde ivme kaybı riskinin artacağını söz etti.
Eğilmez, bu sürecin istihdam piyasasına da gecikmeli bir baskı olarak yansıma ihtimali bulunduğunu vurguladı. Sonuç olarak Türkiye iktisadının, “enflasyonla uğraş ile büyüme ortasında siyasetçiyi giderek zorlayacak bir etaba geçiş sürecinde” olduğunu belirten Eğilmez, denetimli talep takviyesiyle birlikte üretim ve istihdamı koruyacak siyaset bileşimlerine ve yapısal ıslahatlara muhtaçlık olduğunu kaydetti.
