Üzüldüğümüzde, bunaldığımızda, kızdığımızda ve hatta memnun olduğumuzda ağlarız.
Peki, insanların duygusal nedenlerle gözyaşı döktüğü bilinen tek tıp olduğunu biliyor muydunuz?
Birçok hayvan bebekken düşüncesini belirtmek için yüksek sesle ağlasa da, karmaşık hislere karşılık olarak gözyaşlarını tetikleyecek beyinsel temaslara sahip görünmüyorlar.
Bilim insanları gözyaşının nasıl bir işlevi olduğunu anlasa da, insanların neden ağladığı ve duygusal gözyaşının ne işe yaradığı hâlâ tam olarak anlaşılabilmiş değil.
GÖZYAŞI NEDİR?
İsviçre’deki İnsan Biyolojisi Enstitüsü’nde araştırmacı Dr. Marie Bannier-Hélaouët, “Gözyaşı mukus, elektrolitler, su, proteinler ve lipitler olmak üzere beş bileşenden oluşuyor” diyor.
BBC Dünya Servisi programı CrowdScience’a konuşan araştırmacı, bunların hepsinin farklı özelliklere sahip olduğunu belirtiyor.
Örneğin proteinler antiviral ve antibakteriyeldir, elektrolitler ise beden işlevleri için gerekli minerallerdir.
Ve üç cins gözyaşı vardır.
“Bazal gözyaşı, göz yüzeyinde her vakit mevcut olan gözyaşıdır. Gözün kaygan kalmasını sağlar” diye açıklıyor Dr. Marie Bannier-Hélaouët.
Göze böcek yahut toz üzere tahriş edici yabancı bir unsur girdiğinde refleks gözyaşı salgılanır.
Bu, gözün mikroplara ve döküntülere karşı gözetici bir bariyer vazifesi gören şeffaf, kubbe biçimindeki dış katmanı olan korneadaki hudut hücreleri tarafından algılanır.
Korena tüm bedendeki en yüksek hudut hücresi yoğunluğuna sahiptir.
Bannier-Hélaouët’e nazaran bunlar sıcaklık, fizikî yüklenme ve kuruluğu algılayabilir.
Sinir hücrelerinden gelen iletiler, gözyaşını denetim eden lakrimal çekirdeği ismi verilen beyin bölgesine sarfiyat ve buradan da gözyaşı bezlerine gözyaşı üretimini artırmaları için sinyal gönderilir.
DUYGUSAL GÖZYAŞI
Gözyaşının üçüncü çeşidi olan duygusal gözyaşı, işlerin daha karmaşık hale geldiği yerdir.
Beynin duygusal süreç bölgeleri de lakrimal çekirdek ile bağlantı kurar, lakin kolay bir kollayıcı refleksten daha karmaşık yollar aracılığıyla.
Hollanda’daki Tilburg Üniversitesi’nde klinik psikoloji alanında onursal (Emeritus) profesör Ad Vingerhoets’e göre, ağlamak çoklukla tek bir histen çok aşırı duygusal yükü yansıtır.
“Duygular nadiren saf bir biçimde ortaya çıkar. Birçok vakit farklı hislerin bir karışımı ya da süratli bir değişimidir” diyor.
Ayrıca yaş aldıkça duygusal nedenlerle ağlamalarımızın da değiştiğini açıklıyor.
Fiziksel ağrı çocuklar için kıymetli bir tetikleyici, lakin yetişkinler ve ileri yaştakiler için daha az tetikleyici olabiliyor.
Yaşlandıkça, ağlamak giderek empatiyle kontaklı hale gelir. “Sadece kendi acılarımız için değil, oburlarının acıları ve dertleri için de ağlarız.”
Vingerhoets, olumlu hislerin da gözyaşlarına neden olabileceğini, sanatın ya da tabiatın hoşluğunun birtakım beşerler için tetikleyici olabileceğini söylüyor.
AĞLAMAK NE İŞE FAYDA?
Birçok insan ağladıktan sonra rahatladığını söylüyor, lakin bu tesirin gerçek olup olmadığı konusunda bilimsel tartışmalar var.
ABD’deki Pittsburgh Üniversitesi’nde klinik psikolog ve doçent Lauren Bylsma, kalp atış suratı sensörlerini kullanarak ağlamanın bizi daha uygun hissettirip hissettirmediğini anlamaya çalışıyor.
Elektrokardiyogramlar (EKG) kalp ritmini ve suratını kaydediyor; bu da bize hudut sistemimizin nasıl çalıştığına dair bir fikir verebilir.
Elde ettiği birinci sonuçlar, ağlamaya başlamadan çabucak evvel, “savaş ya da kaç” reaksiyonumuzu yöneten sempatik hudut sistemimizdeki aktivitenin tepeye çıkabileceğini gösteriyor.
“Ağlama başladıktan çabucak sonra da parasempatik aktivitede artış görüyoruz”. Bu, hudut sisteminin sakinleşmemize ve rahatlamamıza yardımcı olan koludur.
Ancak Vingerhoets, ağlamanın her vakit daha güzel hissetmemizi sağlamadığına dikkat çekiyor, bilhassa de depresyon yahut tükenmişlik yaşıyorsak.
Bu birebir vakitte bizi neyin ağlattığına da bağlı.
“Genelde denetim edilebilir durumlarda ağladığımızda ruh halimizin düzgünleştiğini, lakin denetim edilemeyen durumlarda ağlamadığımızda bu türlü bir tesirinin olmadığını bildiriyoruz” diyor.
Çevremizdeki beşerler da bir fark yaratabilir.
“Eğer anlayışla karşılarlarsa ve size takviye ve rahatlık sunarlarsa, o vakit kendinizi daha uygun hissedersiniz. Fakat sizinle alay etmeye başlarlarsa yahut öfkelenirlerse ya da utanırsanız, o vakit rahatlama olmaz” diye açıklıyor.
SOSYAL MESAJLAR
Aslında, ağlamanın diğerlerinin bize karşı davranışlarını etkileyebileceğine dair kimi ispatlar var.
İsrail’de yapılan bir laboratuvar çalışmasında, bayanların duygusal gözyaşlarını koklayan erkeklerin, tuzlu su solüsyonu koklayan erkeklere kıyasla daha az saldırgan oldukları bulunmuş.
Araştırmacılar, gözyaşlarının yardıma muhtaçlığımız olduğunu gösteren toplumsal bir sinyal fonksiyonu gördüğü ve başka insanların dayanak verme isteğini artırdığı konusunda hemfikir.
Bazı çalışmalar, duygusal gözyaşlarının bizi daha emniyetli gösterebileceğini, bunun da atalarımızın işbirliği yapmasına ve birbirlerini desteklemesine yardımcı olmuş olabileceğini öne sürüyor.
Ağlayan bebekler kelam konusu olduğunda, bir bebeğin ağlamasının yetişkinlerde bakım verme reaksiyonunu başlatan bir beyin bölgesi ağını harekete geçirebileceğine dair ispatlar var.
Vingerhoets, insanlarda gözyaşının, ebeveynlerimize bağımlı olduğumuz uzun bir çocukluk periyodu geçirdiğimiz için evrimsel olarak gelişmiş olabileceğine inanıyor.
Sesli ağlama “çok can sıkıcı olduğu ve bizi agresifleştirebileceği için” bir bebeğin gözyaşlarının yetişkinlerde saldırganlığı azaltmaya yardımcı olabileceğine dair bir fikir olduğunu söylüyor.
“Bu, bebek için bir çeşit kendini müdafaa tekniği olabilir” diyor.
NEDEN KİMİ BEŞERLER DAHA FAZLA AĞLAR?
Bylsma’ya nazaran erkekler ayda ortalama sıfır ila bir kere ağlarken, bayanlar dört ila beş defa ağlıyor.
Bu öğrenilmiş bir davranış da olabilir, fakat psikoloğa nazaran farklı kültürlerde görülmesi bunun gerçeğin yalnızca bir kısmı olduğunu gösteriyor.
“Kadınlar genel olarak duygusal olarak daha tepkisel yahut hislerini daha fazla dışa vurma eğiliminde ve bence ağlamak bu farklılığın yalnızca bir tezahürü” diyor.
“Nörolojik farklılıklar, hormonal farklılıklar, kişilik farklılıkları olabilir.”
Bylsma, adet döngüsü boyunca hormon değişikliklerinin ne kadar ağladığımızı etkilediğine dair şu anda güçlü bir delil olmadığını söylüyor, fakat cinsiyetler ortasındaki farklılıklar ve hamilelik ve yaşlanma üzere durumlar nedeniyle hormonların rol oynayabileceğini düşünüyor.
Ayrıca kişilik özelliklerinin tesirini de araştırmış ve ağlamanın bilhassa evhamlı yahut dışa dönük olmakla temaslı olduğunu bulmuş.
“Evhamlılık depresyon ve anksiyete ile alakalıdır, bu ilişkiyi görmemizin nedeni bu olabilir” diyor.
“Empati seviyesi daha yüksek olan şahısların ağlama mümkünlüğünün daha yüksek olduğunu da tespit ettik, zira muhtemelen öteki insanların zorluklarla karşılaştığını gördüklerinde reaksiyon olarak ağlıyorlar” diye ekliyor.
Nihayetinde, ağlamanın toplumsal bağ ile ilgili olduğu görülüyor
Vingerhoets’un belirttiği üzere, “Ağlamak bir tıp [güçlü hisleri söz eden] ünlem işareti üzere çalışıyor üzere görünüyor. Şunu fark etmenizi sağlayabilir: ‘Anlaşılan bu çok kıymetli bir şey.”
