İnsanlar olarak sıklıkla kendimizle savaş halinde olduğumuzu hissederiz. Sahip olamayacağımızı isteriz ve istemediğimize gereksinim duyarız. Makus şeylere bağımlı oluruz ve yeterli şeylere ilgimizi kaybederiz.
Kafa patlatırız, saplantılar geliştiririz, sinirleniriz, pişmanlık duyarız. Güya daima daha dolu, daha uygun ve daha doğal bir ömrü elde etmeye çalışıyor üzereyiz ve asla sahiden buna ulaşamayız.
Beyinlerimizle neden bu kadar farklı noktalardayız? Bunun özel fakat sıklıkla yanlış anlaşılmış dopamin isimli bir nörotransmiterle çok ilgili olduğu görülüyor. Dopamin, vücutlarımızı daha fazlasını aramaya yönelten esas araç.
Modern beşerler olarak hayatımızın doğal olmadığını ve atalarımızın hepsinin kelamda paylaştığı ilkel mutluluğa ulaşmamızı engellendiğini varsayıyoruz.
Mağara adamlarının patates kızartmaları yoktu ve obeziteden dert duymuyorlar ve kendilerini spor salonlarına gitmeye zorlamıyorlardı.
Günlerini ormanlarda dolaşıp, birçok lifle dolu yemişler ve meyveler toplayarak geçiriyorlardı.
Paraları, işleri, evlilikleri, dinleri ya da uyuşturucuları yoktu.
Dolayısıyla eşitsizlik, hiyerarşi, şiddet yahut bağımlılık yoktu.
Bu avcı toplayıcı cenneti, omurlarımızın biyolojik gereksinimlerimizle çok uyumsuz bir hale geldiği, tarımın ve medeniyetin cazibesi için terk ettik.
Tabii ki bu hiç dertsiz geçmiş vizyonu gerçekte hakikat değil.
Avcı ve toplayıcı atalarımızın psikolojileri hakkında çok şey bilmiyoruz. Lakin emin olabileceğimiz bir tek şey var: En az bizim kadar huysuz ve tez canlılardı. Yaşama olan öfkemiz yeni bir şey değil. Dizaynımız bu türlü. Bu tasarım medeniyetten, hatta insan cinsinden de öteye gidiyor.
Bu tasarım bizi daima bizimle uğraşıyor ve iteklemeye çalışıyor. Tıpkı antik ve hayvani bir geçmişin kulağımıza şöyle fısıldaması üzere: Ömürde bundan daha fazlası var.
Elimizdekiyle tatmin olmak bize nazaran değil, daha fazlasını aramamız gerekiyor.
Bunun nedenini anlayabilmek için beynimizin iki farklı kısmının, serebral korteksin ve dopamin de dahil ödüllendirme sisteminin bizi nasıl farklı taraflara ittiğine bakmamız gerekiyor.
Dopaminsiz beyin
Serebral korteks beynimizin genel anlayış düzeneği. Bize bir gerçeklik modeli inşa ediyor ve sonra dış dünyayla tıpkı hizaya çekmeye çalışıyor. Ya da tam aykırısı dış dünyayı modelle hizalamaya uğraşıyor.
İstediği, tam isabetli bir tahlil değil gerçekliğin her ne formda olursa olsun azamî derecede beklentiyle hizalanması.
Bu azamî hizalanmaya hakikat giden itici güçte bir sorun var üzere görünüyor ve bu bazen “karanlık oda sorunu” diye tanımlanıyor.
Korteksin tek istediği iç ahenkse, bunun en kolay metodunun karanlık odada karanlık bir köşe bulmak olduğunu düşünebilirsiniz. Tüm duyusal ikazcılardan kopmak ve hiçbir şeyin açıklama ya da modifikasyon istememesi.
Mekanizmanın tam olmadığı net. Kortekste bizi tecrübe olmayan karanlık odadan çıkartan ve yenilikler, sürprizler, emeller ve muvaffakiyetler dünyasına iten bir şey olmalı.
Ve beynimizde tüm varlık nedeni bu türlü bir itişi koordine etmek olan bir öbür kısım var.
Buna ödül sistemi deniyor ve dopamin de kararlarımıza ve motivasyonlarımıza rehberlik ederken kullandığı en önemli araç.
Hem dayanılmaz akıllı hem de korkutucu halde şeytanı bir araç. Dopamin bizi ileri götürmeye devam eden şey.
Bunun ne manaya geldiğini anlamak için, dopamin olmadığında neler yaşandığını incelemek yararlı olacak.
1915’ten 1926’ya kadar uyku hastalığı ismi verilen gizemli bir hastalık, tüm dünyayı kasıp kavurdu.
Büyük olasılıkla yaygın bir boğaz enfeksiyonunun komplikasyonuydu ve hastaların küçük bir kısmında kendi bağışıklık sistemlerinin beyne saldırmasına neden olup, uyuşukluk yahut sersemlik yapıyordu.
Tam olarak koma değil, daha çok reaksiyonsuz uyanıklık üzere görünen bir duruma yol açıyordu.
Bazı hastalar orta sıra bir iki söz söylüyordu. Kimileri da kendilerine atılan topu yakalar, ağızlarına konulan yiyecekleri çiğnerlerdi.
Fakat asla kendi başlarına yiyeceğe uzanmazlardı.
Bugün bu hastalığın bilhassa beyinde dopamin üreten birkaç yerden biri olan substantia nigra ismi verilen beyin bölgesini etkilediğini anlıyoruz.
AŞIRI AHENGE HASTALIĞIYLA YAŞAMAK: 48 SAAT ARALIKSIZ UYUYORUM
Hastaların bir tanesi, daha sonra Rose R. takma ismiyle tanınan genç ve varlıklı bir New Yorkluydu.
Bu bayan 1926’da uykuya daldı ve aşılmaz bir kaleye kilitlendiği bir kâbus gördü.
Kâbus, 43 yıl boyunca kesintisiz devam etti.
O vakitler New York’ta genç nörolog olan Oliver Sacks, 1969’da Bronx’taki Mt Carmel Hastanesi’nde Rose R. de dahil yaklaşık 80 uyku hastalığı olan kişinin sorumluluğunu üstlendi.
Bazı semptomlarının Parkinson hastalığının çok bir versiyonuna benzediğini fark etti ve umut vadeden yeni bir tedavi olan L-DOPA isimli bir ilacı denemeye karar verdi.
Tedaviye başladıktan birkaç gün sonra, Rose R. de dahil olmak üzere hastalar uyandı, ayağa kalktı ve yürümeye, şaşkın hastane işçisiyle sohbet etmeye başladı.
Fakat bu uyanış kısa süreliydi. Rose bir ay kadar uyanık kaldı. Kimi hastaların uyanıklığı daha uzun sürse de, en nihayetinde durumları berbatlaştı. Kabuslar ise Rose, 10 yıl sonra 1979’da yiyecekle boğulma tehlikesi geçirdiğinde sona erdi.
Sacks’ın Rose R’yi süreksiz olarak hayata döndürmek için kullandığı ilaç olan L-DOPA, dopaminin öncül unsuru.
Sacks o sırada mekanizmayı anlamamış olsa da, uyku hastalığı üzerine yapılan daha sonraki araştırmalar, Rose R’nin muhtemelen ne yaşadığını anlamamıza yardımcı oluyor.
Beynin dopamin üreten bölgesi substantia nigra’nın büyük bir kısmı ölmüş olsa da, hayatta kalan birkaç nöronu vardı.
Bu kalan nöronlar L-DOPA’yı gerçek dopamine dönüştürebiliyordu ve Rose’un beyni, on yıllarca dopaminden yoksun kaldığı ve en küçük damlasına bile çok hassas olduğu için, dramatik bir aktivite patlamasıyla cevap verdi.
Ancak daha sonra beyin tekrar kalibre oldu ve o küçük dopamin damlasının olağan hayat için yetersiz olduğu ortaya çıktı.
Yani uyku hastalığı beyinde dopamin kalmadığında ne olduğunu gösterdi: Beyin duraksıyordu.
Beyinden dopaminin çıkarılması beyni yalnızca felç etmekle kalmıyor, onu karanlık bir odaya, yani hiçbir şey yapma zaruriliği hissetmediği bir eylemsizlik ve deneyimsizlik durumuna sokuyor.
Ağzımıza konulan yiyecekleri çiğnemek üzere temel reflekslerin ötesinde yaptığımız her şey dopamin tarafından motive ediliyor.
Beynimize daima olarak bu kimyasal verilmeseydi, hepimiz karanlık odada olurduk.
Bunun yerine, hayatımızın her uyanık anını daima hareket halinde geçirmek için sabırsızlanıyoruz. Bütün bunlar dopamin sayesinde.
Öyleyse, her gün kendimizle savaşmamızın ve daima yanlış şeyler yapmak istememizin sorumlusu dopamin olmalı.
Varlık nedeni bizi motive etmekse, neden bu kadar berbat bir iş çıkarıyor?
Bunu cevaplamak için, dopaminin tam olarak ne yaptığını incelememiz gerekiyor.
BİR ‘HAZ KİMYASALI’ DEĞİL
Dopamini anlamanın en temel yolu “haz kimyasalı” olarak düşünmek. Bu açıklama birinci bakışta yararlı olsa da aslında yanlış.
Sorun şu ki, dopamin aslında hazza neden olmaz.
Adderall (Dikkat eksikliği hiperaktivite bozukluğu tedavisinde kullanılan ve dopamin üreten nöronlardan kullanılabilir dopamini toplayarak tesirli olan bir ilaç) kullanan bir arkadaşınız varsa, size hapların onları daha odaklanmış ve daha üretken bir hale getirdiğini ve “kendilerini kaptırdıklarını” söyleyebilirler.
Fakat öfori, yani büyük bir memnunluk hali yaratmazlar.
Fareler üzerinde yapılan çalışmalar da birebir şeyi gösteriyor: Amfetamin (Adderall ile birebir cins ilaç) enjeksiyonu, mükafatlar için daha çok çalışmalarını sağlıyor fakat olumlu ve olumsuz reaksiyonlarla ilişkilendirilen yüz tabirlerine ve ayak hareketlerine bakılırsa, hazlarını artırmıyor.
Benzer lakin biraz daha karmaşık bir yaklaşım ise dopaminin “daha fazlasını yaptırma” kimyasalı olduğu istikametinde. Meğer sorun hazla değil, hafızayla ilgili.
Dopamin, beynin hangi aksiyonların başarılara götürdüğünü hatırlamasına yardımcı oluyor.
Dopaminin salgılandığı her yerde anılar daha düzgün depolanır. Güya dopamin beyne “gelecekte az evvel yaptığın şeyi daha çok yap” diyor üzeredir.
Bunun en açık örneği, bazal gangliyon ismi verilen bir beyin bölgesinde gerçekleşen marifet oluşumunda görülüyor.
Örneğin birisi dans etmeyi öğrenirken, dopamin başarılı dans hareketlerini seçer ve bunları bir set, yani birleşik bir kombinasyon olarak korur.
Bu kombinasyon, korteksin her hareketi düşünmesine gerek kalmadan, direkt bazal gangliyonlardan tek seferde tetiklenebilir. Yetenekli bir dansçının, bu kombinasyonu başlatmak için yalnızca bağlamı – müziğin muhakkak bir anını – düşünmesi kâfi.
Hareket dizisi şuurlu bir denetim olmaksızın bizatihi “açılır”. Buna “kas hafızası” diyoruz. Aslında bu, dopamin sinyalleri kullanılarak depolanan ve hareketlerin başarılı kombinasyonlarını kademeli olarak optimize eden bazal gangliyon hafızası.
“Daha fazlasını yaptırma” mantığı, serebral korteks de dahil olmak üzere dopamin alan başka beyin bölgelerine de uzanır.
Dopamin, başarılı bir şey elde edildikten sonra salınır, başarıyı sağlayan nöronları ve ortalarındaki temasları güçlendirir. Bu nöronlara ve bu kontaklara tekrar tekrar döneriz.
Beyin korteksinde bu, yalnızca bir hareketi gerçekleştiren nöronlara değil, birebir vakitte o aksiyon hakkında düşünen nöronlara da geri dönmek manasına gelebilir.
Bu nedenle “daha fazlasını yap” tabiri, başarılı bulduğumuz kanılar için de geçerlidir.
Örneğin, apansız bir sorunu aydınlatan bir içgörüye sahip olursanız, bir dopamin patlaması yaşarsınız ve bu içgörüye dahil olan nöronlar ilişkilerini sağlamlaştırır.
Bir sonraki sefer, içgörü daha doğal bir formda gelecektir.
Bir müzikteki bir dize duygusal bir tesir yaratırsa, bir dopamin patlaması yaşarsınız ve sonraki sabah bu müzik aklınıza takılmış halde uyanırsınız.
Bu açıklamaya nazaran, dopamin belli gayelere ulaşmak için en uygun aksiyonları ve fikirleri seçmemize yardımcı oluyor. Gayeye ulaşıldığında beynin geri kalanına “daha fazlasını yap” diye sinyal gönderiyor.
Ancak burada bir püf noktası var. Muvaffakiyet her vakit dopamin salgılanmasına yol açmaz.
Aslında, dopamin patlamasına neden olan şey rastgele bir muvaffakiyet değil, beklenmedik bir muvaffakiyet.
Maymunlar ve sıçanlar üzerinde yapılan deneyler, dopamin salımının gerçek mükafatla değil, sürprizle daha yakından alakalı olduğunu gösteriyor. Muvaffakiyet ne kadar beklenmedikse, o kadar çok dopamin salgılanıyor.
Peki, ne beklendiğine ve şu anda nitekim olanın beklenenden daha güzel mi yoksa daha makus mü olduğuna kim karar veriyor.
Beyin korteksi karar veriyor.
Beyindeki öbür hiçbir bölge, örneğin paranın ne olduğunu anlamak için kâfi bilgiye sahip değil. Para da insan beyninde sağlam bir dopamin kaynağı.
Dolayısıyla, beklenmedik bir başarıyı ödül sistemine bildirmesi ve karşılığında dopamin alması gereken korteks.
Ama korteksin tek emeli gerçekliği beklentiyle uyumlu hale getirmek ve hiçbir şey uyumsuz olmadığı sürece mutlu olmak değil miydi?
Peki, korteksi bu dopamin salgılarıyla kendisini uyarmaya iten şey ne?
Bu, karanlık oda sorununa bir öteki örnek.
Dopaminin temel “haz verici” özelliğini reddettiğinizde, neden onu üreten şeylere yöneldiğimiz yahut neden rastgele bir şeye yöneldiğimiz belgisiz hale geliyor.
Dopamin üzerinde yapılan araştırmalar bize gösteriyor ki, dopamin dünyayı “iyi” ve “kötü” olarak etiketlemiyor.
Öyle olsaydı çok kolay olurdu, “iyi” şeyleri yapar ve “kötü” şeyleri yapmazdık. Bunun tersine dopamin beklenmedik muvaffakiyete dikkat çekerek bize “bunun nasıl olduğunu çöz, böylelikle daima bu biçimde başarılı ol ve artık şaşırmayacak hale gel” diyor.
Bu kulağa depresif gelebilir. Zira şayet dopamin bu türlü çalışıyorsa ne yaparsak yapalım uzun vadede daima sıkılacağız ve tatminsiz hissedeceğiz.
Ama aslında bunun gayesi o.
Buna daha güzel bir çerçeveden de bakabiliriz: Sıkılmak istememek ve tatminsizlik hissi bize yeni şeyler yaptırıyor. Ve yeni şeyler yapmak, sürprizlerle müsabakamızı, hayatı yaşamaya kıymet kılan o sıra dışı ve kestirim edilemez sevinçleri hissetmemizi sağlıyor.
Bu birebir vakitte evrimsel açıdan çok zekice bir sistem.
İki hayvan hayal edin: Biri hayatından tatmin olsun, öbür daima sıkılsın ve daha fazlasını istesin. Sizce hangi hayvanın uzun vadede hayatta kalma ihtimali daha fazladır?
Dopamin, geleceğin daima farklı şartlar getireceğine dair bir bahistir.
Evrim sıkılan, tatmin olmayan ve daha fazlasını isteyenlerin lehinedir. Zira bu sayede ellerindekiyle yetinmeyip daha başarılı olurlar.
Fakat içinizi rahatlatması için şunu da ekleyeyim: Daha başarılı olmadan da yaşayabilirsiniz.
