Ankara tümülüsleri projesi kapsamında yakın vakitte üç gün süren bir çalıştay düzenlendi. Çok disiplinli yaklaşımla tarih, etraf ve toplum bilgilerini bütüncül ve iştirakli bir halde kıymetlendirerek tümülüslerin Ankara’yla olan bağlarını ortaya koyan bir araştırma projesi çerçevesinde oluşan dinamikle, tümülüsleri kent’e ve kent hayatıyla bütünleştirmeyi hedefliyor. Bu emelle yola çıkan inisiyatif, Friglerden Roma devrine Ankara’da kentin dört bir yanına dağılmış, birden fazla fark edilmeden hayat alanlarının bir kesimi haline gelmiş olan tümülüsler, bu proje çerçevesinde disiplinlerarası bir bakışla tekrar okunuyor.
Anıtkabir Tümülüsleri kesit-canlandırma çizimleri: Mahmut Akok
ATATÜRK İSTEDİ
Ayrıca unutulmamalı ki Cumhuriyet periyodunun birinci hafriyatı Atatürk’ün isteği üzerine Makredi Bey tarafından Ankara Tümülüsleri’nde gerçekleştirilmiştir.
İlk olarak 2023’te başlayan ve TÜBİTAK tarafından desteklenen bu araştırma projesi, ODTÜ öğretim üyesi Doç. Dr. Ela Alanyalı Aral yürütücülüğünde; ODTÜ, Ankara Üniversitesi, Hacettepe Üniversitesi, Kapadokya Üniversitesi, Anadolu Medeniyetleri Müzesi, Kültür ve Turizm Bakanlığı ve Kora Strateji üzere farklı kurumlardan uzmanların katkısıyla hayata geçirildi. Proje takımında Prof. Dr. Ali Cengizkan, Prof. Dr. Anlı Ataöv, Berna Görgün, Dr. Buket Ergun Kocaili, Dr. Ceren Özcan, Doç. Dr. Gizem Deniz Güneri Söğüt, Gökçe Günel, Prof. Dr. Güliz Bilgin Altınöz, Prof. Dr. Nilgül Karadeniz, Dr. Sıla Özkavaf Şenalp, Dr. Umut Alagöz ve Doç. Dr. Yiğit Erbil gibi isimler yer alıyor.
Araştırma kapsamında, Ankara’daki tümülüslerin arkeolojik, ekolojik ve sosyokültürel boyutlarının saha araştırmalarıyla derinlemesine incelenmesi; haritalandırma, müşahede ve kolektif hafızanın izleriyle desteklenen çalışmalar yürütülmesi kıymetli bir yaklaşım.
Çalıştayda yer alan arkeolog Nezih Başgelen, Doç. Dr. Ela Alanyalı Aral ve Prof. Dr. Anlı Ataöv ile konuştuk.
GÖRSEL ŞÖLEN
Doç. Dr. Ela Alanyalı Aral
(ODTÜ öğretim üyesi)
2013 yılında, tarihi harita ve hava fotoğrafları üzerinde yapılan ön inceleme ile başlayan bu bilimsel seyahat, tümülüslerin Ankara’nın merkezinde, bilhassa Etlik, Kalaba, Dışkapı, Hatip ve İmrahor vadilerinde kümelendiğini gösterdi. Tümülüsler, çoklukla 860–900 metre rakımlı düzlüklerde, Ankara Çayı’nın kuzey ve güney kodlarının buluştuğu vadilerde, su yolları boyunca ve etrafında yer alıyor. Bu, Friglerin erozyona karşı mezarlarını korumak istemesinden kaynaklanabileceği üzere, vadilere sırf ziraî değil, kültürel mana da yüklemiş olabileceklerini düşündürüyor. Ayrıyeten, 980 metreye çıkan kuzey ve doğu kümelenmeleri, tümülüslerin daha geniş alanlara görsel hâkimiyet sağlamak emeliyle seçilmiş olabileceğini akla getiriyor.
ARKEOLOJİK BİR AĞ
Tümülüsler, Ankara’nın çanak biçimindeki doğal yapısı içinde, birbirini gören pozisyonlarda yer alıyor. Bu, onların tabiat ve kültür ortasındaki bağı görsel olarak da güçlendiriyor. Bu bağlamda yapılan tahlillerde, Frig devrine ilişkin senaryoya nazaran, yalnızca araziyi temsil eden yükseklikleri dikkate alan görünürlük haritaları, dikkat alımlı bir sonucu daha ortaya koyuyor: Anıtkabir’den, yani Beştepeler’den bakıldığında kentin pek çok tümülüsü görülebiliyor. 1930’lu yıllarda Gordion kazılarını teşvik eden ve Türkiye’de bilimsel arkeolojinin gelişmesinde öncülük eden Mustafa Kemal Atatürk’ün ebedi istirahatgâhı, bu manada adeta tümülüslerin bugüne uzanan görsel hafızasını temsil ediyor.
FRİGLERİN MEYYİT GÖMME GELENEĞİ
Prof. Dr. Anlı Ataöv
Ankara merkez ve etrafındaki dikkatli gözlerin fark edebileceği toprak yığma mezar zirveleri, sadece arkeolojik kalıntılar değil, tıpkı vakitte kentin kültürel dokusunu tamamlayan, tabiat ve insan ortasındaki tarihi münasebetin sessiz şahitleri. Friglerin meyyit gömme geleneğinin izlerini taşıyan bu yapılar, yalnızca Frig periyoduna ilişkin değil. Onlardan sonra gelen uygarlıklar da Ankara’nın topografyasını sahiplenerek tümülüsleri kendi kültürel görüntülerine dahil etti. Böylelikle, bu doruklar antik Ankara’nın günümüze ulaşmış en özgün fizikî öğeleri haline geldi.
Bu bağlamda Anadolu Medeniyetleri Müzesi’nde 29 Kasım 2025’te gerçekleştirilen çalıştaylar da iştirakçilerle tümülüslerin Ankara ile yine bütünleşmesinin güçlü ve zayıf tarafları tartışıldı ve önceliklendirildi; 5 Kasım 2025’teki ikinci çalıştayda bütünleşme stratejileri geliştirildi. Erimtan Arkeoloji ve Sanat Müzesi’nde İz TV Kurucu ve Yönetmeni Vedat Atasoy’un tekrar birebir gün yayına giren Ankara’nın 3 bin yıllık Tümülüsleri belgeseliyle başlayan, akabinde Arkeolog Nezih Başgelen’in “Langaza’dan Ankara’ya Orman Fidanlığı’ndan Trakya’ya Atatürk ve Tümülüsler” isimli sunumuyla devam eden, akabinde iştirakçilerle uygulamaya dönük proje fikirlerinin geliştirildiği ve Direktör Kadir Uluç’un Gordion Vakfı ile işbirliği içerisinde yaptığı Gordion’dan Ankara’ya Vakit Kapsülleri: Ankara Tümülüsleri belgesel gösterimi ile tamamlanan çalıştaylar geniş bir iştirakle ilgi ile izlendi.
ÇALIŞTAY ÖRNEK BİR ÇALIŞMA…
NEZİH BAŞGELEN
(Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu yöneticisi arkeolog)
Ankara tümülüsleri, 19. yüzyıl sonundan itibaren araştırılmış ve belgelenmiş, Cumhuriyet’le birlikte daha kapsamlı araştırma ve kazılarla ele alındı. 1972’de Ankara’da tescillenen birinci kültür varlıkları ortasında olan tümülüsler, Kemal Kurdaş’ın Orta Doğu Teknik Üniversitesi bünyesinde başlattığı çalışmalar kapsamında ODTÜ Müzesi’nin yürüttüğü kurtarma hafriyatları ve araştırmalarla ele alınmıştı. 1980’lerde ziyan görmüş tümülüslerde Anadolu Medeniyetleri Müzesi paydaşlığıyla yeniden kurtarma hafriyatları yapılmış, sonraki periyotlarda ise Ankara tümülüsleri hem arkeoloji hem de kent planlama alanlarında hak ettikleri ilgiden uzak kalmışlardı.
2010’lardan bugüne devam eden araştırmalarla Ankara tümülüslerinin tarihi hava fotoğrafları ve haritalardaki görünümleri üzerinden özgün görünümleri araştırılmakta, bunun yanı sıra bu görsel dokümanlar üzerinden daha evvel varlığı ve yeri bilinmeyen tümülüsler de tespit edilmektedir.
30’A YAKIN KURUM…
Medya, araştırma enstitüsü, üniversite, bakanlık, mahallî idare, muhtarlık, hür araştırmacı, müellif ve mekânsal tasarım temsilcilerinin ve mahalle sakinlerinin iştirakiyle, küme çalışmaları, beyin fırtınası, önceliklendirme ve toplu değerlendirmelerin yapıldığı üç geniş iştirakli çalıştay düzenlenerek ilgili kamuoyuyla paylaşılması değerli. 30’a yakın kurum temsilci ve uzmanlarının iştirakiyle yapılan, benim de katıldığım çalıştaylarda; tümülüslerin kentteki ekolojik, arkeolojik ve kültürel bütünlüğü, kent ömrüyle entegrasyon ve erişilebilirliği, tümülüs kültürünün oluşumu ve yönetişim modelleri, rotalaştırma, isimlendirme ve tanıtım mevzularına yönelik stratejik kararlar, uygulanabilir proje fikirleri, somut hareket adımları ve kurumsal işbirliği teklifleri ele alınarak irdelendi. Üç çalıştay da disiplinler ve kurumlar ortası başarılı, örnek bir çalışma ortaya konması açısından moral vericiydi.
TÜMÜLÜSLERLE KENTE ÜÇ ROTALI BİR TARİH YÜRÜYÜŞÜ
Tümülüslerin zamansal, mekânsal ve toplumsal bağlamları gözetildiğinde, Gordion ve Ankara merkez tümülüslerini vilayet ölçeğinde ilişkilendiren bir rotaya ek olarak, Ankara içinde izlenebilecek üç farklı tümülüs rotası öneriliyor: Batı-doğu sınırında birinci rota, Yumurtatepe ve 21 no’lu tümülüsü ilişkilendiriyor.
İkinci rota, Anıtkabir’in Tandoğan kapısından başlayıp Gazi Tıp tümülüsü ile devam ediyor ve Gençlerbirliği alanının içinde 5, 6, 7 no’lu tümülüsleri üzerinden ilerliyor, Atlı Spor Kulübü girişindeki 8 no’lu ve Büyük tümülüsü geçerek Şenyuva tümülüsünde son buluyor.
Üçüncü rota, Örnek Parkı’ndaki Yumurtatepe tümülüsü ile başlıyor, Hilal Parkı’na ulaşıyor, güneye kıvrılarak Yasal Parkı, Cet Ortaokulu tümülüsü ve Aktaş Köprülü Camisi’ne varınca Ankara Kalesi görünümü ile tamamlanıyor.
