Astronomide gezegen keşifleri son otuz yılda büyük bir ivme kazandı. Yıldızların etrafında dönen ötegezegenlerin yanı sıra, hiçbir yıldıza bağlı olmayan “başıboş gezegenler” de giderek daha fazla ilgi görüyor. Fakat bu ender gökcisimlerinin dağılımında ortaya çıkan ve “Einstein çölü” olarak bilinen bir boşluk, bilim dünyasında hâlâ açıklanamayan bir gizem olarak duruyor.
ÖTEGEZEGENLERDEN BAŞIBOŞ GEZEGENLERE
İlk doğrulanmış ötegezegen keşfi 1992’de Aleksander Wolszczan ve Dale Frail tarafından yapıldı. Güneş gibisi bir yıldızın etrafında dönen birinci gezegen ise 1995’te tespit edildi. O tarihten bu yana, Kepler ve TESS üzere uzay gözlemevlerinin katkısıyla 6 binden fazla ötegezegen keşfedildi.
Bu keşiflerin yanı sıra, yıldızına bağlı olmayan ve “başıboş gezegen” ya da “özgür dolaşan gezegen” olarak isimlendirilen cisimler de tespit edilmeye başlandı. Bu gezegenler, galakside tek başlarına sürükleniyor ve rastgele bir yıldızdan güç almıyor.
BAŞIBOŞ GEZEGENLER NASIL TESPİT EDİLİYOR?
Bu noktada devreye kütleçekimsel mikromerceklenme giriyor. Albert Einstein’ın genel görelilik kuramının öngördüğü bu tesire nazaran, kütleye sahip bir cisim uzay-zamanı büker ve ardındaki daha uzak bir yıldızın ışığını kısa müddetliğine büyütür. NASA, bu etkiyi “trambolin üzerindeki bir bowling topunun yarattığı çöküntüye” benzetiyor.
“EİNSTEİN ÇÖLÜ” NEDİR?
Başıboş gezegen araştırmalarında dikkat çeken en değişik olgulardan biri “Einstein çölü” olarak isimlendiriliyor. Gözlemlerde, çok düşük kütleli gezegenler ile çok daha büyük kütleli kahverengi cüceler ve yıldızlar ortasında bariz bir boşluk bulunuyor. Yani Satürn ile Jüpiter kütleleri ortasında olması beklenen çok sayıda başıboş gezegen gözlenemiyor.
Yeni bir çalışmada, mikromerceklenme olaylarının dağılımında makul bir aralıkta neredeyse hiç cisim tespit edilmediği belirtiliyor. Bu durum, düşük kütleli başıboş gezegenlerin çoğunlukla Jüpiter’den küçük olduğunu, daha büyük kütleli cisimlerin ise kahverengi cüce ya da yıldız sınıfına girdiğini gösteriyor.
NEDEN BU TÜRLÜ BİR BOŞLUK VAR?
Bu boşluğun nedeni şimdi kesin olarak bilinmiyor. Teorilere nazaran gezegenler, doğdukları gezegen sistemlerinden güçlü kütleçekim etkileşimleri sonucu kopabiliyor. Lakin büyük kütleli gezegenlerin sistemlerinden fırlatılması, daha küçük gezegenlere kıyasla çok daha sıkıntı.
Araştırmacılar, Satürn ve Jüpiter kütlesindeki gezegenlerin çoğunlukla sistemlerinde kalabildiğini, bu nedenle başıboş hale gelme olasılıklarının düşük olabileceğini düşünüyor. Buna karşılık, daha küçük kütleli gezegenler bu çeşit şiddetli dinamik süreçlerle daha kolay savrulabiliyor.
