Türkiye arkeolojide dünyayı şaşırtmayı 2025’te de sürdürdü: Beş kazı, sayısız buluntu

Yeni bir yıla girdik. Pekala geride bıraktığımız yılda ülkemizin birçok bölgesinde yapılan arkeolojik keşifler bizlere neler sundu? Geçtiğimiz yıl Türkiye’de müze hafriyatları dışında yaklaşık 200 arkeolojik hafriyat yürütüldü.

Arkeologlar nihayetinde hayatı, hayatın tamamını kazıyor ve gün yüzüne çıkarıyor. Bu sayede binlerce yıl evvel Anadolu topraklarında yaşamış birbirinden farklı medeniyetlere ve toplulukların hayatlarına tanıklık ediyoruz. Bu çok uzun ve meşakatli bir seyahat. Bir arkeoloğun bu hafriyatlarda döktüğü ter, harcadığı gayret çok kıymetli.

Myra-Andrake Hafriyat Lideri Prof. Dr. Nevzat Çevik daha evvel yaptığımız bir söyleşide söylediği kelamla tüm süreci ve verilen emeği özetler nitelikte: “Arkeologlar, sonucu görmeden ölür.”

2025’in en kıymetli beş hafriyatını Kültürel ve Doğal Mirası İzleme Platformu yöneticisi Nezih Başgelen ile konuştuk. Göbeklitepe ve Karahantepe hafriyatlarının özetini ise Prof. Dr. Necmi Karul da bizlerle paylaştı.

10 FARKLI ALAN

2021 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından Taş Tepeler ismi ile başlatılan Şanlıurfa Neolitik Çağ Araştırmaları Projesi ile ilgili olarak proje yöneticisi Necmi Karul bu kapsamda, Harran Ovası’nın etrafında, 2025 yılı prestijiyle 10 farklı alanda arkeolojik hafriyat çalışmalarının yürütüldüğünü; bu çalışmalarda İstanbul, Çukurova, Ege ve Harran üniversiteleri ile İngiltere, Japonya, Fransa, İspanya, Almanya ve Çin üzere dünyanın farklı bölgelerinden gelen araştırmacıların bulunduğunu; 2025 yılı prestijiyle projede 15 Türk, 21 yabancı olmak üzere toplam 36 akademik kurumun misyon aldığını; Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü’nün öncülüğünde yürütülen bu projede Geleceğe Miras Projesi kapsamında ise arkeolojik kazıların yanı sıra onarım ve muhafaza çalışmalarının da sürdürüldüğünü belirtti.

Öne çıkan beş hafriyat şöyle: 1- Şanlıurfa’daki Taş Doruklar Projesi ve müze hafriyatları 2- İznik ‘teki mozaikli taban ve Hisardere hafriyatları 3- Van’daki Urartu devri keşifleri 4- Gordion’daki Frig tümülüsü hafriyatı ve buluntuları, 5- Datça Osmanlı Batığı.

URFA EZBER BOZDU

Şanlıurfa’daki kazıların ve keşiflerin her açıdan ezber bozduğunu ve herkesi şaşırttığını söyleyen Başgelen, “Özellikle Karahantepe’de, Batı Teras’ta BD yapısında olasılıkla yapıyı gömme süreci sırasında yere şuurlu olarak bırakılan 3 modül halinde bir insan heykeli şaşırtan bir bulguydu.

Konut alanında AZ yapısı olarak isimlendirilen yapıda bulunan, üst kısmında insan yüzü tasviri taşıyan 1.3 metre yüksekliğinde T biçimli dikilitaş ise bu anıtsal dikmelerin insanı temsil ettiğine dair daha evvelki görüşleri güçlendiren birinci bulgu olarak, 2025 yılında dünyanın en kıymetli keşifleri ortasında gösterildi. Yeniden bu çalışmalar sırasında bulunan 10×8 metre ölçülerindeki yapı 3 metre duvar yüksekliği, ana kayadan şekillendirilen tabanı ve sekileriyle Karahantepe’de bugüne kadar açığa çıkarılan en görkemli yapılardan biri oldu” diyor.

Karahantepe’nin öteki değerli bir buluntusunu ise şöyle açıklıyor: “Gömülerek terk edilmiş öteki bir yapı içinde, taban kısmı olmayan bir taş kâsenin içine yerleştirilmiş taş tabak, taş levha ile yaban domuzu, akbaba ve tilkiyi betimleyen minyatür taş figürinler oldu. Her bir figürinin başının başka bir taş halka içine yerleştirilmesi bu düzenlemenin yapının gömülerek terk edilme süreciyle bağlantılı bir ritüel modülü olabileceğini düşündürmekte.”

Başgelen’in kelamlarına ayrıyeten eklemek gerekirse hafriyat ve onarım çalışmalarının eş vakitli sürdürüldüğü Göbeklitepe ise 2025 döneminde A, B, C ve D Yapıları’nın da bulunduğu GT1 olarak isimlendirilen alanda ağırlaştırılan çalışmalarda B ve D Yapıları ortasındaki bir yer içinde devam eden çalışmalarda yapı duvarının içine sırt üstü yatar konumda yerleştirilmiş 72 cm uzunluğunda bir insan heykeliyle karşılaşıldı.

ÇAKMAKTEPE

Başgelen, Çakmaktepe’de Çanak Çömleksiz Neolitik periyodun en erken evrelerine ilişkin ana kayaya oyularak inşa edilmiş yuvarlak planlı 15 no’lu özel/kamusal yapısında devrin ritüel uygulamalarına ışık tutan dikkat cazibeli bulgulara ulaşıldığının altını çiziyor ve kelamlarına şöyle devam ediyor: “Yapının kuzey kısmında, yaklaşık 10×3 metrelik bir alana yayılmış, birden fazla ceylan çeşidine ilişkin 30’dan fazla kafatası gün yüzüne çıkarıldı. Tüm kafatası ve boynuzların ihtimamla yerleştirilmiş halde bulunması ve tüm kafataslarının yakılmış olması, bu alanın törensel bir sahne olarak kullanıldığını göstermesi açısından dikkat çekti. Çakmaktepe’de 2025 çalışmaları prestijiyle toplam yapı sayısı 50’ye ulaştı.”

GÜRCÜTEPE

Gürcütepe II ve III’te Geç Çanak Çömleksiz Neolitik periyoda tarihlenen hücre planlı yapılar evresi hafriyatında Gürcütepe II’de üst evreye ilişkin bir yapı ve sokağı ortaya çıkarıldı. Alt evrede ise başka binalardan daha büyük, kalın duvarlı, farklı tabanı olan yapının bir odasında taban altına hocker konumunda gömülmüş dört bireyin mezarına rastlandı.

3 BİN YILLIK RESİMLER

Şanlıurfa’daki öteki kıymetli bir bulgu ise Siverek ilçesine bağlı Başbük Mahallesi’nde Şanlıurfa Müze Müdürlüğü başkanlığında yapılan kurtarma hafriyatında bulunan ana kayaya oyulmuş, oval bir girişe sahip, merdivenlerle inilen bir kutsal alan ve duvarlarındaki yaklaşık 3 bin yıllık fotoğraflardı.

SEFERTEPE

Özellikle Fırat ve Dicle Havzaları ortasındaki kültürel ilgilerin anlaşılması ismine kıymetli katkı sağlayan Sefertepe hafriyatında bu yıl arkeometrik çalışmaların (arkeozooloji, arkeobotanik, iz tahlilleri, obsidyen tahlilleri, mikromorfoloji, toprak kimyası, harç tahlilleri vb.) yanı sıra onarıma yönelik çalışmalarda koordineli bir biçimde sürdürüldü. Sefertepe’nin özgün mimarisinin yanı sıra yontmataş, sürtmetaş, kemik alet sanayisi ve küçük buluntuları yanısıra ele geçen sempatik insan yüzlü sekiler büyük ilgiyle karşılandı.

SAYBURÇ

Sayburç’ta 2025 yılı kazılarında konutlar ve özel yapılar üzerindeki çalışmalara devam edildi. Açılan büyük bir özel yapı sekileri, dikili taşları ve özel düzenlemeleriyle bölgedeki kamu yapısı özelliklerini çok uygun yansıtmakta. Yakınlarında olasılıkla bu yapının içinde yer alan bir insan heykeli dikkat çekti. İki küçük özel yapıda da çok sayıda T biçimli dikilitaşlar bulundu ve kimilerinin üzerinde hayvanların betimlendiği görüldü. Bir dikilitaş ise ön tarafı insan yüzü formunda betimlenmiş bir kuralın üzerine yerleştirilmişti. 2025 yılı çalışmalarında bilhassa konut yapılarının içinde duvarlara açılan nişlere yerleştirilmiş ikincil gömütler ilgi çekti.