Sürekli yanlış karar verenler dikkat! Hatalarınızın sorumlusu beyniniz mi?

İnsan bazen tıpkı yanılgıyı tekraren nasıl yapabildiğine şaşırır. Bologna Üniversitesi‘nden Giuseppe di Pellegrino liderliğindeki bir küme araştırmacı, bu sorunun cevabını “ilişkisel öğrenme” ve “uyumsuz karar verme” düzeneklerinde buldu. Araştırma, bireylerin karar verirken güvendiği ipuçlarının, güzel bir sonuç ile makûs bir tercih ortasındaki o ince çizgiyi belirlediğini gösteriyor.

HEDEFE Mİ ODAKLISINIZ YOKSA İŞARETE Mİ?

Çalışma, insanları karar verme süreçlerine nazaran iki ana kümeye ayırıyor: İşaret takipçileri (sign-trackers) ve gaye takipçileri (goal-trackers). Amaç takipçileri, mükafatın kendisine odaklanıp dış uyaranları görmezden gelirken; işaret takipçileri mükafatı müjdeleyen sinyallere, yani seslere yahut manzaralara odaklanıyor.

Pavlovyen öğrenme olarak bilinen bu süreçte, etraflarındaki ipuçlarına (görüntü, ses yahut semboller) gereğinden fazla güvenen bireylerin, bu ipuçları riskli bir sonuca işaret etse bile inançlarını güncellemekte ve yanlış eşleşmeleri “silmekte” zorlandıkları görüldü. Bu durum, vakitle dezavantajlı kararların birikmesine ve bireyin bir kusur döngüsüne girmesine neden oluyor.

GÖZ BEBEKLERİ GERÇEĞİ SÖYLÜYOR

Araştırmacılar, iştirakçilerin reaksiyonlarını ölçmek için göz izleme teknolojisi, pupillometri (göz bebeği ölçümü) ve hesaplamalı modelleme tekniklerini kullandılar. Deneyde üç evreli bir “Pavlovyen-Araçsal Transfer” modeli uygulandı. İştirakçilere iki farklı ekranı olan bir slot makinesi görseli gösterilerek şu etaplardan geçmeleri istendi:

• Pavlovyen Öğrenme: Hangi görsel ipucunun hangi sonucu öngördüğü öğrenildi.
• Araçsal Öğrenme: Hangi aksiyonların muhakkak sonuçlara yol açtığı keşfedildi.
• Transfer Aşaması: Öğrenilen ipuçlarının, alınan aksiyonları nasıl etkilediği test edildi.

Sonuçlar çarpıcıydı: İşaret takipçilerinin göz bebekleri, nötr ihtarlara kıyasla ödül odaklı ipuçları karşısında çok daha fazla büyüyordu. Bu ipuçları onlar için adeta “motivasyonel birer mıknatıs” vazifesi görerek dikkatlerini hapsediyor ve optimal karar verme yetilerini devre dışı bırakıyordu.

BAĞIMLILIK VE TAKINTILARIN KÖKENİ

Çalışma, gaye takipçilerinin kıymet yargılarını süratle güncelleyebildiğini, fakat işaret takipçilerinin yeniliğini yitirmiş bilgilere saplanıp kaldığını gösterdi. Bu yavaş öğrenme suratı, onları kusurlu seçimlere mahkum ediyor.

Bilim insanları bu bulguların, bilhassa bağımlılık ve kompulsif bozukluklar üzere esnek olmayan davranış modelleri sergileyen bireyleri anlamak için yeni bir pencere açtığına inanıyor. Tıpkı bir bağımlının, olumsuz sonuçlarını bilmesine karşın bir uyarana (örneğin bir koku yahut mekan) karşı koyamaması üzere, beyindeki bu biyolojik “takılma” rasyonel niyetin önüne geçiyor. Gelecekte yapılacak araştırmaların, bu öğrenme suratlarını değiştirebilecek farmakolojik yahut bilişsel müdahalelere odaklanması bekleniyor.