En evvel şunu söylemek gerekiyor: Albert Camus ne yazmışsa, François Ozon “Yabancı”da (L’Étranger) onu yine resmetmiş; küçük farklarla…
*
20’nci yüzyılın en güçlü Fransız müelliflerinden biri Albert Camus.
O, Cezayir’in Fransız sömürgesi olduğu yıllarda, 1913’te doğdu. Fakir ve personel sınıfı bir aileden geliyordu. Cezayir Üniversitesi’nde ideoloji tahsiline devam ederken, Fransız Komünist Partisi’ne katıldı. Troçki’ye olan yakınlığı nedeniyle partiden uzaklaştırıldı. 2. Dünya Savaşı’nda, Naziler’e karşı “Fransız Direnişi”ne katıldı. Direniş, yayın organı “Combat”ı yayımladığında, o da gazetenin safında yer aldı. Gazetenin sloganı “Direnişten Devrime” idi. Yazı işleri müdürlüğünü yaptı. Ticari bir gazeteye dönüşmesi onu istifa yoluna götürdü…
Yukarıda kısaca sunulan Camus’nün kısa ve yarım öz geçmişi, “sosyalist” bir aydın imgesi doğurur akıllarda. Lakin Camus’nün hayatı çelişkilerle, ikilemlerle doludur.
Uzun bir mühlet Cezayir’in Fransız sömürüsü altında varlığını kabul görür, hatta yalnızca Cezayir’in değil, Fransa’nın öteki sömürge topraklarındaki acımasız varlığını da göğsünde sıkı sıkıya fiyat.
Camus, Cezayir’in bağımsız bir ülke olarak kalmasını asla kabul etmez. Çağdaşı Fransız sosyalist aydınlar, Cezayir’in bağımsız bir ülke olması gerektiğini savunur, karşıtlarıysa Cezayir’in Fransız toprağı olduğunu. Lakin o, Arapları başka bir millet olarak kabul görmez. Fransızları da Cezayir’in sahibi olarak görür ve Arap-Fransız kardeşliğini öne sürer.
Yer yer sömürge tarafgirliği yer yer FLN (Ulusal Kurtuluş Cephesi) ve MNA (Cezayir Ulusal Hareketi) ile hareket eder hali, Cezayir Bağımsızlık Savaşı sırasında da açıkça görülür. Lakin en sonunda kendisi de Cezayir’in bağımsızlığını reddettiğini kamuoyuna açıklar.
Oliver Gloag, ABD’de yayımlanan Jacobin mecmuasındaki “Albert Camus’nün Sömürgeci Çelişkileri” yazısıyla, Camus’nün çelişkisini epeyce objektif bir tavırla, kaleme alır. Gloag’ın tespitlerinin yanı sıra, yazısında değindiği, Fransa Cumhurbaşkanı Emmanuel Macron’un “Camus hayranlığı” ile ilgili şu kelamlarına kulak vermekte yarar var: “Camus, Fransız Cumhuriyeti’nin en göze çarpan çelişkilerinden birini -yüce devrimci telaffuzun (özgürlük, eşitlik, kardeşlik) sömürgecilikle çelişmesini- örtbas etmek için kullanılıyor; lakin bu çelişki hayatının büyük bir kısmında onu derinden etkiledi ve hiçbir vakit tam olarak bununla barışamadı.”
OZON’UN TERCİHİ
1999’da yapılan kamuoyu yoklamasıyla belirlenen sıralamaya nazaran 20’nci yüzyılın en büyük romanı olarak kabul edilen, 60’tan fazla lisana çevrilen, Fransa’da okullarda okutulan Yabancı’nın Türkiye’deki uyarlamasını Zeki Demirkubuz’un “Yazgı” sinemasıyla izledik. Bu mahallî motiflerle bezeli fakat periyodun “yeni Türk sineması”nın bir eseri olarak etkileyici bir lisanla beyazperdeye aktarılmış Yazgı’dan evvel, Luchino Visconti imzasıyla birinci Yabancı uyarlaması 1967’de vizyona girdi. Visconti’den 58 yıl sonra François Ozon kolları sıvadı ve yeni bir Yabancı uyarlamasını sinemaya taşıdı.
Bu uyarlamada Benjamin Voisin, Denis Lavant, Pierre Lottin, Swann Arlaud, Rebecca Marder üzere isimlerin etkileyici oyunculuklarını izliyoruz. Bilhassa az konuşan, az iş yapan, sigara içerek fikirlere dalan, dünyaya kayıtsızlıkla bakan, annesinin cenazesinde neredeyse hiç gözyaşı dökmeyen, adaletsizliğe karşı durmayan, her şeyi kıymetsiz gören Meursault’yu hakkıyla canlandıran Voisin’i alkışlamak gerekiyor.
En başta söylediğimiz “Albert Camus ne yazmışsa, François Ozon “Yabancı”da (L’Étranger) onu tekrar resmetmiş” kelamını açalım: Ozon, romanın neredeyse tamamına sadık kalmış, olduğu üzere taşımış. Camus’nün absürt, tanrısız, kayıtsız kozmosu ve varoluşçu sancıları; yüksek kontrastlı siyah beyaz çekimler, büyüleyici kadrajlar ve tekinsiz sessizliklerle müellifin ruhunu muvaffakiyetle aktarmış Ozon. Meursault’nun Papaz’la tartışma sahnesi, herhalde sinema tarihinin en çok konuşulacak sahnelerinden birisi olmaya aday…
Peki fark nerede?
Politik doğruculuk mu?
Ozon, Camus’nün Yabancı’sındaki isimsiz iki “Arap” kardeşe isim atıyor: Meursault’nun öldürdüğü ve yargılanmasına sebep olan kişi “Moussa”, kardeşi ise “Djemila”. Ozon, Cezayirli müellif Kamel Daoud’un “Yabancı” romanını yapısökümcü bir bakışla tekrar kurguladığı ve Meursault’nun öldürdüğü “Arap”ın öyküsünü ele aldığı “Meursault Soruşturması” kitabından mı etkilenmiştir, bilinmez; fakat “mağdur”a isim atayarak, bir manada onların da kıssalarının dikkate kıymet olduğunu gösteriyor.
Filmin finalinde ise büsbütün kitapta olmayan bir imaj karşılıyor izleyenleri. Bu kadrajla Ozon, Fransız sömürgesi altındaki tüm yerlileri “Arap” etiketiyle damgalayan özgün metnin dışına çıkarak, Cezayirlilerin acılarına “Moussa” ve “Djemila” üzerinden sahip çıkıyor.
Burada değişik bir detaya dikkat kesilmek gerekiyor: Camus’nün kızı ve yapıtlarının koruyucusu olan Catherine Camus, The Guardian’a yaptığı açıklamada sineması beğendiğini lakin Ozon’un, öldürülen “Arap”ın kız kardeşi Djemila’nın rolünü abarttığını, politik doğruculuğa kapıldığını düşündüğünü söylüyor.. (Dikkat, ipucu vardır.) Camus, “Kız kardeş, erkek kardeşinin mezarı başında gösteriliyor; bu kitapta yok ve bana bir çelişki üzere geldi. Sanırım François Ozon bunu ‘uyanışçı hareket’i tatmin etmek için yaptı” diyor. Ozon ise bu tercihini “Camus’nün dokuduğu fakat geliştirmediği bir ipliği çekmek üzere hissettirdiği”ni söyleyerek açıklıyor.
MEYDAN OKUMA
Politik doğruculuk, çağımızda hakikate kavuşmanın önündeki en büyük manilerden biri. Bir yapıtı, hatta Ozon’un deyişiyle “Herkesin okuduğu ve her okuyucunun kendi zihninde canlandırdığı bir başyapıtı sinemaya uyarlamak” büyük bir meydan okuma.
Bu meydan okumalar, bugüne kadar çok tartışma yarattı, yaratmaya da devam edecek. Ancak Ozon’un tercihi ve Catherine Camus’nün açıklamaları üzerinden, şu soruları gündeme tekrar getirmek gerekiyor:
Bir müellifin yapıtını sinemaya uyarlarken, anlatıyı bozmak hakikat mu?
Yaşamı boyunca sömürgeci kodlardan kurtulamayan Camus’nün yapıtını, “politik doğruculuk” argümanı yaratacak derecede bir eklemeyle bozmak, etik mi?
Sömürgeci Fransa’nın ve Camus’nün kahramanı Meursault’nun öldürdüğü “Arap”, niye öldürüldü?
Düşünmeli…
