Dünyanın merkezinde ne olabileceğine dair çok sayıda sinema, kitap ve televizyon programı yapıldı ve yapılmaya devam ediyor.
Tarih öncesi canlıların yaşadığı yeraltı dünyalarından farklı medeniyetlere bu kıssalar büyüleyici olduğu kadar vahim.
Ayaklarımızın altındaki dünyayı, bütünüyle derinlerine kadar inememiş olsak da, ne kadar âlâ tanıyoruz?
Peki ne kadar derine indik? Aşağılarda ne olduğunu nasıl biliyoruz?
DÜNYANIN KATMANLARI
Dünyanın dört geniş katmanı var.
Londra’daki University College’da sarsıntı bilimci Profesör Ana Ferreira, bu katmanların her birinin farklı özellikleri olduğunu söylüyor.
BBC’ye konuşan bilim insanı, “Üzerinde yaşadığımız, ince ve çok kırılgan katman kabuk” diye anlatıyor.
Dünya’nın yer kabuğu okyanus tabanında daha ince fakat kıtaların altında 70 km kalınlığa çıkabilir.
Bunun altında yaklaşık 3 bin km kalınlıkta manto bulunuyor, magma ismi verilen bir tıp kayadan oluşuyor. Magma insan vakit ölçeklerinde kaya üzere görünüyor.
Ferreira, “Ama milyonlarca yıldan uzun müddetlik vakit diliminde aslında akışkan” diyor.
Bunların yanında çoğunlukla sıvı haldeki demir ve nikelden oluşan dış çekirdek bulunuyor. Burası Dünya’nın manyetik alanını oluşturuyor.
İç çekirdek ise katı demir ve nikelden oluşuyor. 5.500°C santigrat dereceyi bulan sıcaklıklarla Dünya’nın en sıcak kısmı.
‘EN DERİNLERE’ İNMEK
Tairhte yer kabuğunun en derinlerine inen kişi, Güney Afrika’da Johannesburg’un 75 km güneybatısındaki Mponeng altın madenindeydi.
Maden yüzeyden 4 km kadar derine iniyor.
Fiziksel olarak bir insan daha derinlere inememiş olsa da sondaj makineleri yoluyla bu yapıldı.
Kola derin sondajı, insanlığın açtığı en derin kuyu. Rusya’nın kuzeyinde Sovyetler tarafından 20 yılda açılan kuyu, 1992’de tamamlandı. Yerin 12,2 km derinine iniyor.
Bu, 37 tane Eiffel kulesinin üst üste yerleştirilmesine eşit bir derinliği tabir ediyor. Buna karşın, Dünya’nın kabuğunun lakin üçte birine ulaşmış durumda.
Dünya’nın kabuğundan derinlere inmenin güç olmasının birçok sebebi var.
Derinlere indikçe ısınma suratına jeotermal gradyan ismi veriliyor. İngiliz yerbilimci Prof. Chris Jackson’a göre kıtasal kabuk için bu oran, km başına 25-32 Celsius derece.Bir başka zorluk da Dünya’nın derinlerindeki yüksek basınç.
Jackson, bir sondajı açık tutmak için bu basınca karşı koymak “müthiş güç bir iş” diyor.
‘DÜNYA’NIN TOMOGRAFİSİ’
Yüzeyden fazla uzaklaşamıyorsak Dünya’nın iç kısımlarla ilgili nasıl araştırma yapabiliyoruz?
Cevap sismik dalgalar.
Bu dalgalar Dünya’yı dolaşan zelzelelerle oluşuyor.
Farklı hususlardan geçerken farklı özellik gösteriyorlar, bunlar sismometrelerle ölçülüyor.
Ferreira, “Çok sayıda ileri bilgi tahlili, modellemesi yapıyor sonra bunları Dünya’nın iç kısımlarının manzaralarına çeviriyoruz” diyor.
Jackson, manzaraları, “Dünya’nın tomografisini çekmeye” benzetiyor.
İki uzman da Dünya’nın katmanlarını çalışmanın dünyamızla ilgili birçok şeyi anlamamıza yardımcı olabileceğini söylüyor. Bunlar ortasında sarsıntıları oluşturan süreçler, volkanlar ve dağların oluşumu var.
Ferreira, “Nihayetinde mantonun nasıl çalıştığını anlamanız gerekiyor” diyor.
Bu, jeotermal güçle ilgili anlayışımızı geliştirebilecek bir mevzu.
Ferreira birebir vakitte bu alanda yapılan çalışmaların daha çok keşif gayeli olduğunu da söylüyor. Dünya’nın vakitle nasıl evrildiğini anlamamıza ve potansiyel olarak bunu öteki dünyalara uyarlamamıza yardımcı olabilir.
“Bunu öbür gezegenleri anlamak için kullanabilir miyiz?” diye soruyor.
