İnsan duyuları uzun yıllardır görme, işitme, koku alma, tat alma ve dokunma olmak üzere beş temel başlık altında sınıflandırılıyor. Lakin nörobilim ve bilişsel bilim alanında yapılan aktüel çalışmalar, bu yaklaşımın insan algısını açıklamakta yetersiz kaldığını ortaya koyuyor. Bilim beşerlerine nazaran insanların 20’nin üzerinde, hatta 30’dan fazla duyusal sisteme sahip olabileceği belirtiliyor.
“BEŞ DUYU” SINIFLANDIRMASI KÂFİ DEĞİL
Uzmanlara nazaran klasik beş duyu yaklaşımı, sırf dış dünyadan gelen uyaranlara odaklanıyor. Halbuki istikrar, beden durumu, sıcaklık, ağrı ve iç organlardan gelen sinyaller üzere süreçler de kendine mahsus düzeneklerle çalışan farklı duyusal sistemler olarak bedellendiriliyor. Bu durum, algının sırf göz, kulak ya da deriyle sonlu olmadığını gösteriyor.
Oxford Üniversitesi’ndeki Çaprazmodal Araştırma Laboratuvarı’nın yöneticisi Charles Spence de duyuların birbirinden büsbütün bağımsız çalışmadığını vurguluyor. Spence’e nazaran insan algısı, tek tek duyular üzerinden değil, daima etkileşim hâlindeki bir ağ üzerinden işliyor.
TAT ALGISI TEK BİR DUYUYLA AÇIKLANMIYOR
Tat algısı, duyuların iç içe geçtiğini gösteren en güçlü örneklerden biri olarak öne çıkıyor. Lisan sırf temel tatları algılayabilirken, yiyeceklerin gerçek “lezzet” tecrübesi; koku molekülleri, dokusal özellikler ve sıcaklık üzere ögelerin birleşimiyle ortaya çıkıyor. Bu nedenle günlük hayatta “tat” olarak tanımlanan tecrübenin, birden fazla duyusal sistemin ortak eseri olduğu belirtiliyor.
DENGE, VÜCUT FARKINDALIĞI VE İÇSEL SİNYALLER
Araştırmalarda; bedenin uzaydaki pozisyonunu algılamayı sağlayan propriyosepsiyon, istikrar ve taraf hissini yöneten vestibüler sistem, kalp atışı ve açlık üzere içsel sinyalleri izleyen interosepsiyon üzere süreçlerin de farklı duyular olarak ele alınabileceği söz ediliyor. Birtakım bilim insanları, kişinin vücudunu “kendine ait” hissetmesini sağlayan sistemleri da bu çerçevede kıymetlendiriyor.
DUYULAR ETRAFA NAZARAN DEĞİŞEBİLİYOR
Deneysel çalışmalar, duyuların sabit olmadığını ve çevresel şartlardan etkilendiğini de ortaya koyuyor. Kimi araştırmalarda yürüyüş sırasında işitilen ayak seslerinin değiştirilmesinin vücut algısını etkilediği, gürültülü ortamlarda ise tat algısının farklılaştığı gözlemlendi. Bu bulgular, duyuların birbirini daima etkilediğini gösteriyor.
“33 DUYU” TARTIŞMASI BÜYÜYOR
Bilim insanları algıyı, tek tek duyuların toplamı olarak değil; koordineli ve dinamik bir süreç olarak tanımlıyor. Görme, işitme, koku ve dokunma üzere sistemlerin daima etkileşim içinde çalıştığına dikkat çekilirken, “beş duyu” yaklaşımının öğretici bir çerçeve sunsa da insan algısının karmaşıklığını tam olarak yansıtmadığı belirtiliyor.
