Ali Artun ve Ahmet Yiğider’in eserlerinin bir araya geldiği ‘Töz’ sergisi Galata Rum Okulu’nda: Mimarlığın tözü, biçimin özü nedir?

Sanat tarihçisi ve mimar Ali Artun ile heykelleri ve kavramsal yapıtlarıyla tanınan Ahmet Yiğider’in yapıtlarını bir ortaya getiren “Töz” standı 8 Şubat’a kadar Galata Rum Okulu’nda görülebilir. Stant mimarlığın hayal gücüne dayalı doğasıyla ilgili keşiflerden oluşuyor. Artun ve Yiğiter ile stant üzerine konuştuk.

Ali Artun

– Mimarlığı nasıl tanımlıyorsunuz? Mimari oluşum yapıtlarınıza nasıl yansıyor?

Ali Artun: “Mimarlık günümüzde fonksiyonel, akılcı, pozitivist, bilimsel. Meğer mimarlık başlangıçlarında bu türlü değil. Mimarlığın tözü, cevheri akıl değil hayal gücüyle ilgili. Münasebetiyle çok büyülü, şiirsel, sanatsal, mitolojik bir icraat mimarlık… Ve Rönesans’a kadar da bu türlü gelmiş. Rönesans’tan sonra akılcı, fonksiyonel mimarlığın egemenleşmesiyle bu durum değişmiş. Ama mimarlığın tözüyle ilgili denemeler, (projeler de diyebiliriz) sürüp gidiyor ve vaktimize kadar geliyor. Bilhassa 20. yüzyılda avangart mimarlık diyebileceğimiz hareketler mimarlığın rasyonelliğine karşı hareketler. Bu stantta gördüğümüz işler işte bu geleneğin, yani akılcılık ötesi mimarlığın örnekleri. Bu pek bilinmiyor. Lakin postmodern dediğimiz periyotta bu mimarlık epeyi aktif oldu. Örneğin ünlü Bilbao Müzesi bu türlü bir geleneğin eseridir aslında.

– O vakit “Töz” büsbütün bir mimarlık standı diyebilir miyiz?

Artun: Evet, lakin bu mimarlığın etrafımızı kuşatan binaların mimarlığıyla ilgisi yok. Onların mimarlığına karşı. Maksadı, yaşadığımız mimarlık üzere mekânımızı ve vaktimizi disipline sokmak değil. Hareketlerimizi yönlendirmek, yönetmek değil. Bir kez Töz mimarlığının bir gayesi, bir rasyonalitesi, bir fonksiyonu yok; eserler bir konut, işyeri filan değil. Oda, salon, ofis üzere kullanıma nazaran tasarlanmış yerleri da yok. Formları farklı, geometrisi farklı, lisanı farklı, fikri farklı, hissiyatı farklı. Töz’ün mimarlığı, sanat yapıtları. Mimarlığın köklerini, özünü, cevherini, tözünü keşfetmekle uğraşıyor. Mimarlık Rönesans’a kadar, yüzyıllar boyunca kozmik, göksel, büyüsel, şiirsel, gizemli ve son derecede sembolik. Formların ve sayıların içerdiği işaretlerle, şifrelerle söz ediliyor. Ve kendine mahsus bu lisanla anlamlandırılıyor, okunuyor. İşte bu mimarlıkla ilgili hâlâ dünya kadar araştırma yapılıyor, eserler üretiliyor. 20. yüzyıl avangart mimarlığı büsbütün bu “şiirsel mimarlık”tan besleniyor. Hatta vaktimizin mimari ikonları haline gelmiş mimar Frank Gehry’nin Bilbao Müzesi, ayrıyeten Zaha Hadid, Bernard Tscshumi ve Libeskind üzere mimarların yapıtları mimarlığın rasyonalitesine karşı çıkarak onun cevherine dönen bu gelenekten kaynaklanıyor. İşte Töz de bu geleneğin bir sahnesi.

İNSANLIĞIN KADİM HAFIZASI…

Sergide 2019 yılı sonrasında ürettiği, farklı devirlerden, farklı serilerden heykelleri yer alan Ahmet Yiğider, insanlığın kadim hafızasındaki yaratıcı izlere dönüyor.

Ahmet Yiğider

– Standın ismi neden Töz?

Ahmet Yiğider: “Töz” sözü, bir şeyin özü, cevheri, değişmeyen temel tabiatı manasına geliyor. Standın ismi da tam olarak bu arayışı işaret ediyor: Mimarlığın tözü nedir? Biçimin özü nedir? İnsan neden binlerce yıldır semboller ve yapılar aracılığıyla varoluşu anlamlandırmaya çalışıyor? Töz / Substance, mimarlığı fonksiyonel zorunluluklardan bağımsız, şiirsel ve büyülü bir tabir alanı olarak ele alıyor. Buradaki yapılar ya da formlar bir “kullanım” için değil, bir niyet ve sezgi alanı olarak ortaya çıkıyor.

Benim açımdan töz tıpkı vakitte insanın kadim hafızasında taşıdığı yaratıcı köklerle de ilgili: Üretilmiş ya da hiç üretilmemiş, lakin hayal edilmiş mimarlıklar… Töz, bu bâtın kaynağa, bu cevhere hakikat bir bakış.

– Standın fikri ve oluşum sürecinden bahseder misiniz?

Yiğider: Töz / Substance standı, mimarlığın sadece fonksiyonel bir disiplin değil, insanlık tarihinin en kadim hayal gücü alanlarından biri olduğu fikrinden doğdu. Ali Artun ile ortaklaştığımız bu süreçte mimarlığın rasyonel hudutlarının ötesinde, onun şiirsel ve mitolojik köklerine tekrar bakmayı amaçladık. Stant, uzun vakittir ikimizin de farklı yollarla temas ettiği bir arayıştan beslendi: biçimin, sembollerin ve soyutlamanın insan zihnindeki derin karşılıkları. Çalışmalar vakit içinde birbirine yaklaşan iki başka üretim sınırı üzere gelişti, mimari niyet ve estetik bir çeşit kavramsal bağlam altında buluştu. Galata Rum Okulu’nun tarihi atmosferi ise bu fikri taşıyan en güçlü yerlerden biri oldu; stant, geçmişle bugünün iç içe geçtiği bir alan olarak şekillendi.

MEKÂNIN RUHU…

– Galata Rum Okulu’nu seçmenizin bir nedeni var mı?

Yiğider: Galata Rum Okulu, İstanbul’un kültürel hafızasında derin bir yere sahip; geçmişin katmanlarını, mimarlığın tarihi ve sembolik yükünü hâlâ taşıyan bir yapı. Bu yapı onarım öncesinden de sanat aktiflikleri vesilesiyle bildiğim, daima yakınlık hissettiğim bir yerdi. Onarımla birlikte yapının sergileme imkânları açısından daha da ileri taşındığını söylemek mümkün. Elbette özgün olarak bir okul yapısı olarak tasarlanmış olması, bilhassa heykel ve yerleştirme üzere işler kelam konusu olduğunda ölçek açısından birtakım zorluklar yaratabiliyor. Bu noktada heykel ölçeğiyle ilgili kimi zahmetler yaşasak da bu zorlukları çözme sürecinin kendisi bizim için yeni ve keyifli tecrübeler kattı, heyetim sırasında sürprizli müsabakalar ve beklenmedik imkânlar doğurdu. Buna karşılık yerin ruhu son derece güçlü, yapının çok kendine mahsus bir estetiği var. Hem yola çıkarken hem de heyetim sürecinde keyif aldığımız, üretimi besleyen bir stant yeri oldu.

– Kavramsal üretim ile izleyici bağlantısı üzerine ne düşünüyorsunuz? “Töz” standı bağlamında cevaplayabilir misiniz?

Yiğider: Kavramsal üretim çoğunlukla izleyiciyle ortadaki arayı açan, daha soyut ve kapalı bir alan olarak düşünülebiliyor. Halbuki ben kavramı, izleyiciyi dışarıda bırakan bir çerçeve değil; tam bilakis onu daha derin bir algı seviyesine davet eden bir imkân olarak görüyorum. Kavram burada bir açıklamadan çok, izleyicinin kendi sezgisiyle yaklaşabileceği bir düşünme ve hissetme alanı açıyor. Bu stantta kavramlar bir “açıklama” üzere değil, bir “alan” üzere çalışıyor: izleyicinin kendi tecrübesini, kendi çağrışımlarını ve hafızasını yerleştirebileceği bir alan. Zira burada sıkıntı sadece formu görmek değil, formun çağırdığı tarihi ve ontolojik duyguyu hissetmek. Töz standında aslında insanlığın kadim hafızasındaki yaratıcı izlere, hayalperest bir mimarlığa bakmaya çalıştık. İzleyici de bu izleri kendi içinde tamamlıyor; stant, tek istikametli bir anlatı değil, ortak bir sezme ve düşünme süreci haline geliyor.